Miliony Polaków znały jego twarz z kultowych filmów, ale niewielu wiedziało, że za jego charakterystycznym uśmiechem kryje się mrożąca krew w żyłach historia z Powstania Warszawskiego. Leon Niemczyk, legenda polskiej kinematografii, cudem uniknął śmierci, wyskakując półnagi przez okno wprost w mroźną, lutową noc. Jego los to jednak tylko jedna z wielu niezwykłych opowieści o gwiazdach, które 1 sierpnia 1944 roku zamieniły scenę na powstańcze barykady.
Skok w ciemność. Tak Leon Niemczyk oszukał gestapo
Zanim stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich aktorów, młody Leon Niemczyk był żołnierzem podziemia. Ukończył konspiracyjną podchorążówkę Armii Krajowej, gotów walczyć o wolność. Pewnej lutowej nocy 1943 roku walka przyszła po niego. Łomotanie do drzwi o świcie. Za nimi
Ten desperacki czyn uratował mu życie. Pod fałszywym nazwiskiem "Jerzy Królikowski" musiał uciekać ze stolicy. Nie wiedział jeszcze, że za niewiele ponad rok wróci, by stanąć do walki w największym zrywie zbrojnym okupowanej Europy – Powstaniu Warszawskim.
SK: Festiwal Dobrego Humoru 2004, Klinika Dobrego Humoru, czerwiec 2005
fot. Mikulski/AKPA
Niemczyk w sercu powstańczej Warszawy
Gdy 1 sierpnia 1944 roku wybiła Godzina W, Niemczyk był już z powrotem w stolicy. Jak wielu młodych chłopaków marzył o br0ni i otwartej konfrontacji z wrogiem. Rzeczywistość okazała się jednak inna – bardziej mroczna i prozaiczna. Jego polem b1twy stały się cuchnące, podziemne korytarze Warszawy.
Nie dostałem wymarzonego k@rabinu, ale przenosiłem br0ń kanałami i przeprowadzałem ludzi.
Jego odwaga i znajomość miasta były bezcenne. W ciemnościach kanałów przeprowadzał cywilów, dostarczał meldunki, broń i tak cenną żywność. Przetrwał 63 dni hekatomby, by po kapitulacji powstania znów stawić czoła losowi. Uciekł z transportu do obozu w Pruszkowie, po raz kolejny dowodząc, że jego wola przetrwania jest silniejsza niż wszystko inne.
Nie był jedyny. Matka z rocznym dzieckiem na barykadzie
Niezwykły los Leona Niemczyka nie był odosobniony. W ogniu walk o stolicę znalazło się wielu artystów. Wśród nich była Danuta Szaflarska, nosząca pseudonim "Młynarzówna". W chwili wybuchu powstania była już matką rocznej córeczki, co jej postawie dodaje jeszcze większego heroizmu. Pełniła funkcję łączniczki, ale też występowała, by podtrzymywać powstańców na duchu. To ona była świadkiem scen, które dawały nadzieję w morzu zniszczenia.
Chodziło się po pszenicę do zakładów Haberbusch i Schiele zdobytych przez naszych chłopców. Szło się tam przez wąwóz spalonych domów. W tej scenerii na zburzonym podwórzu zobaczyłam kobietę przy prowizorycznej kuchni zbudowanej z osmalonych cegieł. Smażyła placki. Pomyślałam wtedy: Warszawa nie może zginąć.
Inną bohaterką była Alina Janowska "Setka", później ukochana przez wielu aktorka nie tylko serialowa. Zaledwie dwa lata przed powstaniem, jako 19-latka, została aresztowana i przez dziewięć miesięcy więziona na Pawiaku. Zahartowana przez te doświadczenia, w powstaniu służyła jako łączniczka legendarnego Batalionu "Kiliński". Jej anegdota o przenoszeniu garnka z zupą pod ostrz@łem doskonale obrazuje surrealizm powstańczej codzienności.
Jak zobaczyli jedzenie – całą dobę nie mieli niczego w ustach – to od razu otworzyli naszą pokrywę, wiatr powiał i cały piach z worków na jedzenie. (...) A oni: "Nie!". Łyżkę wyrwali, jedną, drugą, trzecią. Zaczęli jeść z piachem razem, chrzęściło im w zębach i byli zachwyceni.
Aktorzy na pierwszej linii
Wśród powstańców nie brakowało też innych przyszłych gwiazd ekranu. Zdzisław Maklakiewicz, mając zaledwie 17 lat, służył jako strzelec "Hanzen". Jego gorzkie wspomnienie po latach idealnie oddaje ironię losu:
Trzeciego dnia powstania idę z kumplem ulicą, a tu nagle jak nie trzaśnie b0mb@. Prysnęliśmy do dwóch bram, w dwie różne strony. Dziś kumpel jest wiceministrem, a ja drugorzędnym aktorem.
Niezwykłą postacią był Zbigniew Blichewicz "Szczerba", przedwojenny aktor i dowódca w Batalionie "Bończa". Jego postawę uwieczniła we wspomnieniach Zofia Bernhardt:
Chodził w pięknym polskim mundurze, zawsze elegancki. Pamiętam moment, już chyba to był trzeci atak na katedrę: "Szczerba" na ambonie z temblakiem i zębami odbezpiecza gr@n@ty, to przecież była sytuacja, którą tylko nagrać na film.
Z kolei Adam Pawlikowski "Noga", przyszły gwiazdor "Popiołu i diamentu" Andrzeja Wajdy, był w powstaniu dowódcą sekcji.
Wojna naznaczyła ich na zawsze
Te traumatyczne doświadczenia ukształtowały całe pokolenie i wpłynęły na powojenną twórczość artystów. Najlepszym tego przykładem jest właśnie Leon Niemczyk. Jego losy po powstaniu to gotowy scenariusz na film. Po ucieczce z transportu przedostał się na Zachód i wstąpił do 3. Armii amerykańskiej generała Pattona. Jednak po powrocie do komunistycznej Polski został aresztowany za próbę ucieczki z kraju. Gdy wyszedł na wolność, znalazł schronienie w świecie, który stał się jego przeznaczeniem.
Zakotwiczyłem więc w teatrze. To była ucieczka od tej szarzyzny. To była enklawa, zupełnie inne życie.
Zagrał w ponad 400 filmach, w tym w kultowym "Nożu w wodzie" Romana Polańskiego. Jednak za każdą z tych ról kryła się historia młodego chłopaka, który skoczył z okna, by przeżyć. Gdy następnym razem zobaczymy ich na ekranie, pamiętajmy, że oglądamy nie tylko wielkich artystów, ale i cichych bohaterów, którzy przeżyli piekło, by dać świadectwo prawdzie.
